<< badania ichtiofauny | PLAN strony

  Charakterystyka zespołów i zasobów ryb w dorzeczu Świdra  

dr inż. Irena Borzęcka ¹
mgr inż. Paweł Buras¹
mgr inż. Zbigniew Gasiński²

Opracowanie wykonane dla Komisji Ochrony Wód przy Okręgu Mazowieckim, Polskiego Związku Wędkarskiego

Żabieniec, lipiec 2002 rok

¹Instytut Rybactwa Śródlądowego, Zakład Rybactwa Rzecznego w Żabieńcu
²PZW, Biuro Okręgu Mazowieckiego

Za pomoc okazaną w trakcie prac terenowych i życzliwe poparcie badawczych zamysłów, autorzy opracowania składają podziękowania:
 
- Panu Adamowi Kaczorowskiemu - pracownikowi etatowej straży rybackiej Okręgu Mazowieckiego,
- Panu Andrzejowi Kobzie - Wiceprezesowi Zarządu Okręgu Mazowieckiego,
- Panu Krzysztofowi Wawrowi - Przewodniczącemu Komisji Ochrony Wód,
 
oraz wszystkim osobom które przyczyniły się do zrealizowania tych prac.

1. Wstęp.
2. Materiał i metoda.
2.1. Obszar badań .
2.2. Technika połowu.
2.3. Zastosowane obliczenia.
3. Wyniki.
3.1. Skład ilościowy ichtiofauny.
3.2. Bioróżnorodność.
3.3. Zagęszczenie i biomasa ryb.
3.4. Ekologiczne grupy rozrodcze.
3.5. Struktura zgrupowań gatunków.
3.6. Rozkłady długości.
3.7. Kondycja ryb.
4. Możliwości ochrony i wędkarskiego zagospodarowania rzeki.
5. Wnioski i zalecenia ochronne.
6. Literatura.

1. Wstęp

  W ostatnich latach w środowisku rzek Mazowsza zaszły, wskutek działalności człowieka, różnorodne zmiany. Związane one były, najczęściej z regulacją i zabudową rzek, a obecnie stwarzają potrzebę prześledzenia aktualnego stanu ekosystemów, w tym struktury zespołów ryb. W badaniach ichtiofaunistycznych uwzględniano zazwyczaj gatunki ryb użytkowane rybacko i wędkarsko. Stale jednak zapomina się, że wszystkie występujące w rzece gatunki są ważne, tworząc bowiem sieć wzajemnych zależności wpływają na wzbogacenie bioróżnorodności ekosystemów wodnych. Bardzo szybko też sygnalizują wszelkie zakłócenia w biocenozach rzek. Ryby są jednym z podstawowych bioindykatorów jakości środowiska wodnego. W razie pogorszania się warunków środowiskowych eurytopowe gatunki ryb przejmują ekologiczne role ustępujących wrażliwszych gatunków. W ten sposób nie pojawiają się w ekosystemach rzeki, pozbawione życia fragmenty.

Liczne małe cieki występujące na Mazowszu są pod względem ichtiofaunistycznym i rybackim bardzo słabo poznane. Szczegółowe badania struktury ichtiofauny przeprowadzono w latach sześćdziesiątych w rzeczkach: Jeziorka, Czarna Struga w pobliżu Warszawy oraz na rzece Bzura, której duży fragment przebiega w części Niziny Mazowieckiej (Penczak 1963, Rembiszewski 1964). Opisy niektórych rzek przepływających przez Nizinę Mazowiecką zawarto również w operatach wodnoprawnych na szczególne korzystanie z wód do celów rybackich np. Wkry, Pełty - prawobrzeżnych dopływów Narwi, Rawki - prawostronnego dopływu Bzury (Wiśniewolski, Borzęcka 2001), czy Długiej - uchodzącej do Kanału Żerańskiego (Zawadzki i in. 1981, Buras, Gasiński 2000). Dane do tych opracowań uzyskano w przypadku Wkry, Pełty i Rawki z połowów wędkarskich, a w przypadku Długiej, Utraty i Kluskówki z elektropołowów. Wiele z tych niewielkich, malowniczych rzek, mimo nizinnego położenia, ma w części swego biegu charakter górskiego potoku, zwiększający różnorodność biotopu, wszystkie zaś, ze względu na rolniczo przekształcone tereny przez które płyną i bliskość dużych miejskich aglomeracji, są szczególnie narażone na antropopresję. Taką rzeką jest też Świder - tradycyjne miejsce wypoczynku i wędkowania mieszkańców Warszawy.

Przedmiotem niniejszego opracowania jest jakościowa i ilościowa charakterystyka ichtiofauny w systemie rzeki Świder.

2. Materiał i metoda

2. 1. Obszar badań

  Rzeka Świder jest jednym z licznych prawobrzeżnych dopływów środkowej Wisły biegnących przez Nizinę Mazowiecką. Rzeka płynie początkowo na północ od swoich źródeł na Wysoczyźnie Żelechowskiej do miejscowości Stoczek Łukowski, aby następnie skręcić na północny zachód i dalej, aż do ujścia, na zachód. Ujście rzeki znajduje się w km 490,00 Wisły w pobliżu miasteczka Świdry Wielkie ok. 20 kilometrów od Warszawy. Długość rzeki wynosi 75 kilometrów, powierzchnia dorzecza - 263,3 km2.

W 1978 roku w celu ochrony tej rzeki utworzono na części terenu województwa warszawskiego i województwa siedleckiego rezerwat krajobrazowy "Świder" o pow. 238 ha, obejmujący 41 km środkowego i dolnego biegu rzeki. Ochroną objęte zostało koryto rzeki i pas brzegów o szerokości 20 m. Rezerwat ten wszedł następnie w skład utworzonego w roku 1986 Mazowieckiego Parku Krajobrazowego.

Na rzece znajdują się dwa profile pomiarowe badające przepływy i poziomy wody: w Starogrodzie na kilometrze 47,6 i w Wólce Mlądzkiej na 14,7 km jej biegu, . Najwyższa obserwowana wartość stanu wody (WWW) w latach 1961-1990 w profilu Wólka Mlądzka wyniosła 370 cm, najniższa (NNW), 71 cm. Poziom wody był zazwyczaj niższy w miesiącach letnich.

Przepływy wody Świdra w całym badanych wieloleciu w punkcie pomiarowym Wólka Mlądzka kształtowały się następująco:
      WWQ   119,00 m³/s
      SWQ     46,30 m³/s
      SSQ       4,41 m³/s
      SNQ       0,90 m³/s
      NNQ       0,40 m³/s

Średnioroczna wartość przepływów w kolejnych pięcioleciach wynosiła:
w latach 1961-1965     4,04 m³/sek
  "     "   1966-1970     4,37 m³/s
  "     "   1971-1975     5,40 m³/s
  "     "   1976-1980     4,92 m³/s

Średnia wielkość opadów rocznych kształtowała się w tych latach między 560-680 mm. Dane o przepływach wód Świdra udzielone zostały przez Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej w Warszawie.

Dla scharakteryzowania stanu zespołów ryb w Świdrze wyznaczono 12 stanowisk badawczych na głównej rzece oraz 2 stanowiska na dopływach Świdra: Rydni i Strudze (Rys. 1). Miejsca wykonywania elektropołowów były różnorodne i obejmowały fragmenty rzeki o zróżnicowanej konfiguracji koryta (mikrosiedliska). Wyznaczano je po obydwu stronach rzeki, zarówno w nurcie jak i w stagnujących odcinkach. Uwzględniano charakter brzegu - odkryty lub zakrzewiony, piaszczysty czy porośnięty roślinnością, bardziej lub mniej przekształcony przez człowieka.

Stanowisko 1 - w pobliżu miejscowości Stare Kobiałki; rzeka w tym miejscu ma szerokość 2-4 m. Dno jest głównie muliste i częściowo piaszczyste. Miejsce to, o silnie mulistych brzegach, przesycone było zapachem siarkowodoru. Był to lenityczny fragment rzeki, ze zbiorowiskiem roślinnym helofitów i nimfeid m.in. z grążelem żółtym (Nuphar luteum), strzałką wodną (Sagitaria sagitifolia), moczarką kanadyjską (Elodea canadensis), trzciną pospolitą (Phragmites communis), czy tatarakiem zwyczajnym (Acorus calamus). Otoczenie stanowią podmokłe bagniste łąki, tereny odkryte, bezdrzewne, ew. pojedyncze wierzby (Salix sp).

Stanowisko 2 - w pobliżu m. Kapice; szerokość rzeki 2-4 m, głębokość od 5 cm do 150 cm, dno kamieniste (otoczaki), lub żwirowo-piaszczyste; wody o szybkim nurcie, w strefie przybrzeżnej występuje rzęśl wiosenna, liczne głęboczki i bystrza. Brzegi porośnięte są olchą (Alnus glutinosa). W tym miejscu rzeka płynie przez lasy i śródleśne łąki.

Stanowisko 3- Rezerwat "Kulak". Głębokość rzeki w tym miejscu wynosiła 70-150 cm, szerokość od 2-5 m. Dno wyłącznie piaszczyste, mocno zróżnicowane, liczne głęboczki. Przepływ wody dość szybki, zanurzone kłody i konary drzew porasta mech wodny i moczarka, brzegi porośnięte są olchami, koryto rzeki zacienione (ok. 50%). Otoczenie stanowią łąki i pola.

Stanowisko 4 - m. Borki, szerokość koryta 4-7 m, głębokość od 50 do 180 cm. Dno w przeważającej części piaszczyste z obszarami żwiru, mocno zróżnicowane. Roślinność zanurzona, brzegi zarośnięte olchą i wierzbą. Koryto zacienione w ok. 80%. Rzeka w tym miejscu płynie przez pola i łąki, przepływ wody - dość szybki.

Stanowisko 5. W pobliżu miejscowości Latowicz. Rzeka w tym miejscu ma szerokość ok. 5 m, głębokość dochodzi do 100 cm, dno jest piaszczyste, przy brzegu muliste. Koryto rzeki - równe, uregulowane, bez zagłębień, mało urozmaicone. Gdzie niegdzie na zanurzonych drewnianych elementach występuje Fontinalis. Przepływ wody jest dość szybki. Brzegi rzeki niezadrzewione i niezakrzewione - brak zacienienia wody. Otoczenie stanowią pola i łąki a w pewnym oddaleniu gospodarstwa rolne. W korycie rzeki pobudowano betonowe zastawki piętrzące o wysokości 1,5 m.

Stanowisko 6.Niedaleko m. Chyżyny, rzeka uregulowana, szerokość koryta 5-6 m, głębokość 100 cm, dno piaszczyste, jednorodne, bez głęboczków i kryjówek. Brzegi rzeki pozbawione drzew i krzewów - brak zacienienia. W dnie posadowiono zastawki betonowe piętrzące o wys. 1,5 m. Rzeka w tym miejscu płynie przez pola i łąki.

Stanowisko 7. W pobliżu m. Transbór; szerokość koryta 5-6 m, głębokość 100 m. Dno rzeki - piaszczyste, przy brzegach muliste; koryto uregulowane, dno jednorodne bez zagłębień i kryjówek. Brzegi rzeki bez zadrzewień i zakrzewień, brak więc zacienienia. Przepływ wody niewielki. Przy brzegu - zespół nimfeid m. in. grążel żółty, rdestnica kędzierzawa. W dnie posadowiono zastawki piętrzące o wys. 1,5 m. Otoczenie stanowią pola i łąki, w oddaleniu zabudowania gospodarskie.

Stanowisko 8. Rezerwat "Górka Wólczańska"; szerokość koryta 7-10 m, głębokość 130-150 cm, dno piaszczyste, koryto uregulowane równe, brzegi pozbawione drzew i krzewów - brak zacienienia. W korycie pobudowano zastawki piętrzące betonowe. Otoczenie stanowią pola i łąki, dalej - gospodarstwa. Przy brzegach roślinność zanurzona - grążel i rdestnice.

Stanowisko 9. Obok m. Huta; szerokość koryta 7- 20 m, głębokość 70 - 2000 cm, dno piaszczyste lub żwiorowo-kamieniste, mocno urozmaicone, liczne głęboczki i bystrza. Zatopione pnie i fragmenty drzew porasta mech wodny. W pobliżu brzegów rzeki liczne drzewa i krzewy - zacienienie wody dochodzi do 80%. Koryto jest tu kręte, naturalne; rzeka płynie w tym miejscu przez łąki i lasy.

Stanowisko 10. Niedaleko m. Gadka; szerokość 10 - 20 m, głębokość 100 - 200 cm, dno jest piaszczyste, żwirowe, urozmaicone. Koryto rzeki kręte, brzegi porośnięte drzewami i krzewami (olcha, wierzba) - zacienienie wody ok. 60%, rzeka płynie tu przez łąki i pola z pobliskimi gospodarstwami, przepływ wody dość szybki.

Stanowisko 11. W pobliżu m. Sępochów; szerokość 10 - 20 m, głębokość 100 - 200 cm, dno piaszczyste urozmaicone licznymi przemiałami i głęboczkami. Na zatopionych drzewach mech wodny, przy brzegach kępy moczarki i rdestnicy. Na brzegach - olcha i wierzba; zacienienie ok. 50%. Rzeka płynie przez pola, łąki i pobliskie gospodarstwa. Koryto rzeki kręte, przepływ dość szybki.

Stanowisko 12. Niedaleko m. Wola Karczewska, szerokość 20 - 25 m, głębokość ok. 100 cm, dno piaszczyste lub żwirowe, słabo zróżnicowane, koryto proste, brzegi porośnięte drzewami - zacienienie ok. 30%, przepływ dość szybki. Otoczenie stanowią łąki i częściowo lasy.

Stanowisko 13 na rzece Rydnia - lewobrzeżnym dopływ Świdra. Jest to strumień o szerokości ok. 1-2 m i głębokości od 5 do 50 cm; dno kamieniste, miejscami muliste i grząskie, mocno urozmaicone. Koryto kręte, brzegi zarośnięte olchą - zacienienie 80%. Rzeczka przepływa w pobliżu gospodarstw przez pola i łąki. Prąd wody wartki.

Stanowisko 14 na rzece Struga - lewobrzeżnym dopływie Świdra; strumień o szerokości ok. 1 m i głębokości od 100 do 150 cm, dno piaszczyste i żwirowe, liczne głęboczki, koryto kręte, prąd wody dość wartki, miejscami spowalnia. Brzegi strumienia z rzadka porasta olcha i wierzba - zacienienie ok. 20%. Otoczenie stanowią zabagnione śródleśne łąki; granica lasu dość blisko koryta rzeki.

2.2. Technika połowu

  Elektropołowy przeprowadzono za pomocą agregatu elektrycznego Rhino MK 2500 o mocy 2,5 kW, napięciu prądu stałego 220 V i natężeniu 4-5 A. Ręczna anoda w formie okrągłego kasara obszyta była siatką bezwęzłową o oczku 5 mm. Katodę stanowiła pleciona linka miedziana o długości 4 metrów. Odławiano całą szerokość koryta rzeki posuwając się pieszo pod prąd wody wzdłuż każdego stanowiska o długości około 100 metrów. Ryby podbierano anodą oraz kasarem z siatki bezwęzłowej o oku 5 milimetrów.

2.3. Zastosowane obliczenia

  Cały połów przenoszono na brzeg, gdzie identyfikowano i segregowano poszczególne gatunki. Następnie ryby liczono, ważono i mierzono, zaś w przypadku dużej ich liczby mierzono ich długość całkowitą (longitudo totalis) z dokładnością do 1 mm i ważono poszczególne osobniki w podpróbach z dokładnością do 0,1 g. Z uzyskanych liczebności i mas ryb, wyznaczono udziały procentowe oraz podstawowe wskaźniki biocenotyczne (Romaniszyn 1970, Głowaciński 1996):

różnorodność ogólną Shannona - Vienera ;
wyrównanie gatunkowe Pielou ;
stałość występowania;
podobieństwo

gdzie p_i jest prawdopodobieństwem wyrażonym liczebnością lub masą ryb i-tego gatunku który wystąpił na stanowisku, S jest liczbą gatunków, N_i jest liczbą stanowisk na których wystąpił i-ty gatunek, N_T liczbą wszystkich badanych stanowisk w dorzeczu, n_A liczebność gatunków na stanowisku A, n_B liczebność gatunków na stanowisku B, n_W liczebność gatunków wspólnych na obydwu stanowiskach.

Ponieważ pojedynczy elektropołów nie wyławiał wszystkich ryb ze stanowiska w rzece, do obliczenia potencjalnej liczebności N_o i masy W_o ryb na poszczególnych stanowiskach Świdra posłużono się funkcją efektywności elektropołowu wyznaczoną dla rzek o zbliżonych rozmiarach: Długiej, Utraty oraz Kluskówki (Buras i Gasiński 2000, Buras 2002 maszynopis)

Podstawiając za i (który jest liczbą elektropołowu następczego, i = 1,2,3...k ) wartość 1 (numer pierwszego połowu), uzyskano średni współczynnik łowności p w trakcie pierwszego elektropołowu C₁, który wyniósł p = 0,63. Współczynnik łowności wyrażony w procentach jest równy efektywności elektropołowu, według zapisu p = EC.

Używając empiryczne liczebności ryb i minogów N, średnią masę osobniczą , oraz wyznaczoną łowność p obliczono potencjalną liczebność N_o i masę W_o ze stanowiska według proporcji:                

a te zaś użyto do oszacowania zagęszczenia D i biomasy B ryb i minogów na 1 kilometr bieżący rzeki i 1 hektar powierzchni wody.

Kondycję osobniczą zmierzonych i zważonych ryb określono współczynnikiem Fultona:

a zależność masa-długość wyznaczono z formuły :

gdzie L jest długością całkowitą (l.t.) ryby.

We wszystkich obliczeniach statystycznych posługiwano się autoryzowanym programem komputerowym CSS STATISTCA PL FOR WINDOWS, który jest w posiadaniu Zakładu Rybactwa Rzecznego IRŚ w Żabieńcu.

3. Wyniki

3.1. Skład ilościowy ichtiofauny

  W 14 elektropołowach odłowiono łącznie 2497 osobników o masie 23528,4 gramów. Wyniki połowów w wytypowanych stanowiskach zamieszczono w tabelach od 1 do 14 [ patrz: 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 ]

Na poszczególnych stanowiskach łowiono od 24 do 367 osobników. Pod względem liczebności dominantami przewodnimi były płoć i śliz. Te dwa gatunki w różnej konfiguracji dominowały na wszystkich, poza jednym, stanowiskach i siła ich dominacji dochodziła do 95,8%. Płoć była także dominantem przewodnim pod względem masy, 50,71%. Dominowała na 10 stanowiskach, gdzie samodzielnie mogła stanowić od 72,2% do 85,1% a z drugim lub trzecim dominantem nawet do 97,8%. Kolejnymi dominantami były: kiełb, szczupak, a w pojedynczych przypadkach także jelec, karaś zwyczajny, minóg ukraiński i ciernik. Średnia masa osobnicza poławianych osobników była niewielka i kształtowała się od 2,3 g/szt. na stanowisku 13 w dopływie Rydnia, gdzie dominantem był ciernik, do 27,7 g/szt. na stanowisku 7 w pobliżu miejscowości Transbór, gdzie dominowała płoć. Ogółem procentowy udział głównego dominanta (płoć) wyniósł we wszystkich połowach 35,1% liczebności i 50,7% masy, a drugiego (śliz) - odpowiednio 34,9% i 13,9% (Tab.15).

3.2. Bioróżnorodność

  Na 14 badanych stanowiskach zarejestrowano 21 gatunków ryb i 1 gatunek należący do krągłoustych - minoga ukraińskiego (Appendix). Dominowały dwa gatunki ryb: płoć i śliz, a gatunkiem najczęściej towarzyszącym dominantom był kiełb. Rozmieszczenie ich było jednak różnie nasilone, pomimo że frekwencja płoci, śliza i kiełbia była wysoka. Charakterystykę poszczególnych stanowisk pod względem występowania pojawiających się w elektropołowach gatunków przedstawiono w kolejnych tabelach, od 1-14. W dwóch pierwszych stanowiskach górnego odcinka Świdra głównym składnikiem zespołu były gatunki psammofilne - dominujący śliz oraz kiełb. Udział innych gatunków ryb był już bardzo niski. Po połączeniu lewego i prawego ramienia Świdra w jedno koryto, struktura i proporcje gatunkowe uległy zmianie. Na stanowisku w rezerwacie "Kulak" dominantem była płoć a na drugim miejscu kiełb, zaś pod względem masy doszedł jeszcze szczupak. Kolejne stanowiska, Borki i Latowicz, znowu charakteryzowały się wysokim udziałem śliza, tu subdominantem była płoć. Pod względem masy tu również zaznaczył się udział szczupaka. Na tych stanowiskach a także w pobliżu miejscowości Chyżyny i Wólka Karczewska złowiono minoga ukraińskiego.

Proporcje gatunkowe zmieniały się z biegiem rzeki. W nizinnych odcinkach, na stanowisku Chyżyny, Transbór i Górka Wolczańska, zdecydowaną przewagę miała płoć. O ile w stanowisku Chyżyny występowały jeszcze gatunki psammofilne, to na dwóch następnych obecności śliza i kiełbia nie zaobserwowano. Złowiono tu natomiast sporo ciernika.

W odcinku Świdra w pobliżu miejscowości Huta charakteryzującym się górskim profilem, znów pod względem liczebności dominował śliz, zaś udział płoci stawiał ten gatunek na drugim miejscu (Tab. 9). Pod względem masy dominował tu kleń, nieco niższy udział miała płoć a następnie śliz. Pomimo, że następne stanowisko w Gadce wyznaczono na wyżynnym odcinku rzeki, dominantem w liczebności i masie była płoć. Szczupak był pod względem masy na drugim miejscu. Na tym stanowisku licznie wystąpił ciernik, 13,8%; stwierdzono również obecność piekielnicy. Podobne proporcje stwierdzono również na stanowisku Sępochów i Wola Karczewska (Tab. 11 i 12). Oprócz płoci i śliza stwierdzono tu liczne występowanie minoga ukraińskiego, wzrost udziału kiełbia, pojedyncze miętusy. Pod względem masy na stanowisku 11 dominowała płoć, a na stanowisku 12 jelec, płoć i minóg ukraiński.

Dwa zbadane dopływy obrazowały inne relacje gatunkowe. Potok Rydnia w Chrominie jest ciekiem niewielkim, o górskim charakterze i małej ilości wody. Świadczy o tym także struktura bytującego w nim zespołu ryb. Dominowały tu takie gatunki jak ciernik i cierniczek Poza nimi złowiono jeszcze pojedyncze osobniki śliza i karasia zwyczajnego (Tab. 13). Natomiast potok Struga posiadał zupełnie inną charakterystykę morfologiczną i znacznie więcej wody. Ze względu na rozmiar środowiska dominantem był tu śliz, ale po za nim w elektropołowie znalazł się tylko pojedynczy szczupak, prawie dorównujący masą wszystkim osobnikom śliza. Pod względem masy dominacja tych dwóch gatunków była więc zbliżona.

Rozpatrując udziały ryb z jednoczesną częstością pojawiania się na kolejnych stanowiskach, można zauważyć, że najwyższą frekwencją (stałością) charakteryzowały się gatunki przede wszystkim najliczniejsze, do których należały: płoć, śliz i kiełb (Tab. 15). Jednak również wysoką, (57,1%) frekwencją odznaczał się niezbyt liczny (1,2%) w całym dorzeczu Świdra - okoń, a także ciernik, który przy liczebności nie przekraczającej 6,6% charakteryzował się ponad 71% frekwencją. Ciernik osiągnął pod względem stałości występowania czwartą pozycję wśród gatunków dominujących. Spośród pozostałych gatunków, które tworzyły mozaikę gatunkową, wyraźnie zaznaczył swą obecność minóg ukraiński. Te rzadziej występujące gatunki, pomimo niskiego udziału, wzbogacały różnorodność zespołu ryb. Wartości wskaźników biocenotycznych H' i E były wyższe, gdy wyższa była liczba gatunków a proporcje między nimi bardziej wyrównane.

3.3. Zagęszczenie i biomasa ryb

  W tabeli 16 przedstawiono wyznaczone potencjalne: liczebność N_o i masę W_o ryb na poszczególnych stanowiskach. Analizując wyniki warto zwrócić uwagę, że empiryczne liczebności i masy (tab 1-14) które uzyskano z poszczególnych stanowisk Świdra są, w relacji do wielkości tej rzeki, na średnim poziomie w porównaniu na przykład: z Narwią lub Nidą (Wiśniewolski i in. 1999, Buras i in. 2001). Wyliczony i zastosowany tu współczynnik łowności p, który wyniósł 0,63 jest traktowany jako prawdopodobieństwo złowienia 63% ryb w pierwszym elektropołowie C₁. Zatem, można oczekiwać, że w tym miejscu w rzece pozostało jeszcze ok. 40% wszystkich osobników, które można by wyłowić, gdyby zastosowano elektropołowy następcze.

Zagęszczenie i biomasa ryb i minogów zmieniały się wzdłuż profilu Świdra (Tab.16). Najniższe wartości D i B wystąpiły na pierwszych dwóch stanowiskach wschodniego i południowego Świdra. Zagęszczenie i biomasa wzrastają gwałtownie po połączeniu się dwóch ramion rzeki na stanowisku w rezerwacie "Kulak". Od tego odcinka widoczny jest wzrost obfitości ryb, chociaż zróżnicowanie wartości D i B w całym przełomie rzeki jest duże. Najwięcej bowiem ryb złowiono w środkowym a nie, jak oczekiwano, w dolnym biegu rzeki. Zarówno na zagęszczenie jak i na biomasę wpływ miała obecność dużej liczby płoci, która znacznie zwiększyła liczebność próby jak również obecność szczupaka, którego masa zwiększyła całkowitą masę ryb złowionych na tym stanowisku. Z kolei w rezerwacie "Wólczańska Góra" uzyskano jedną z najmniejszych prób. Wpływ na wynik w tym odcinku rzeki miał uregulowany charakter koryta oraz dość duża głębokość stanowiska. Łowność w tym wypadku mogła być jeszcze niższa wyżej wyznaczona.

Na pozostałych stanowiskach w korycie Świdra zagęszczenie D wahało się 1413- 5825 sztuk/km i 22143-58070 sztuk/ha a biomasa B zmieniała się w zakresie 941,8-11650,8 g/km oraz 12872,7-50865,8 g/ha. Należy dodać, że nawet w obrębie stanowiska wystąpiły rozbieżności w wyliczonych wartościach D i B na wybrane jednostki miary rzeki. Oznacza to, że przykładowo wysokie wartości uzyskane na kilometr rzeki nie zawsze dawały odpowiednio wysokie wartości na powierzchnię rzeki w zbadanym stanowisku. Taką sytuację można dostrzec na stanowiskach Gadka i Sępochów.

Wyjątkowo wysokie okazały się biomasy ryb w dopływach Świdra: Rydni i Strudze, a wyniosły one odpowiednio w przypadku Rydni: 7936,5 g/km i 3809,5 g/km oraz Strugi: 18254 g/ha i 50285,7 g/ha. Szczególnie w przypadku Strugi widać, jak względnie niskie zagęszczenie przy małej powierzchni środowiska podnosi wartość biomasy.

W tabeli 17 podano dla porównania oszacowane zagęszczenia i biomasy ryb na 1 km biegu rzek: Długa, Czarna Struga, Utrata i Klusówka. Wartości ich są zbliżone (z wyjątkiem Czarnej Strugi) i świadczą o wysokiej produktywności rybackiej rzek tej klasy wielkości i charakteru.
 

3.4. Ekologiczne grupy

  Ichtiofauna Świdra reprezentowana była w elektropołowach przez 22 gatunki o różnorodnych preferencjach środowiskowych związanych z rozrodem, wymaganiami pokarmowymi, siedliskiem i prądem wody. W tabeli 18 przedstawiono podział występujących w rzece gatunków na tzw. ekologiczne grupy rozrodcze według kryteriów wyboru przez ryby miejsca i pory tarła (Balon 1975). Najwcześniej, bo w końcu lutego lub na początku marca do tarła przystępuje szczupak, następnie w miarę wzrostu temperatury wody trą się kolejno inne gatunki, sezon rozrodczy kończy zimą miętus. Poszczególne grupy systematyczne wymagają, poza odpowiednią temperaturą wody związaną z porą tarła, także specyficznego rodzaj podłoża, na którym składają ikrę. Gatunki litofilne i psammofilne są związane z nurtem i wybierają do tarła kamienisto-żwirowe i piaszczyste odcinki dna rzeki. Ostoją gatunków litofitofilnych są wolniejsze fragmenty wody z występującą roślinnością wodną, a w starorzeczach i zastoiskach bogatych w różnorodne zespoły roślin dominują gatunki fitofilne. W zespole ichtiofauny Świdra obecni są przedstawiciele wszystkich grup występujących w wodach słodkich, co świadczy o nadal znacznym zróżnicowaniu ekosystemu rzeki. Gatunki typowo nurtowe (reofilne) preferujące podłoże kamieniste lub piaszczyste nie dominują jednak, zapewne ze względu na stosunkowo niewielką wodę jaką toczy Świder i stopień zanieczyszczenia rzeki.

W tabeli 19 zestawiono procentowe udziały poszczególnych grup ekologicznych. Niski był udział ryb drapieżnych, do których zaliczono szczupaka i względnie drapieżnych, do których zaliczono miętusa, okonia i klenia. W masie te dwie grupy osiągnęły ponad 19%, a w liczebności niewiele ponad 3%. Jest to bardzo mało, w zestawieniu z grupą ryb wszystkożernych i bezkręgowcożernych.

Również udział gatunków typowo litofilnych do których zaliczono klenia, piekielnicę, jazia, jelca i minoga ukraińskiego jest bardzo niski przy jednoczesnym wysokim udziale grupy fitofilnej i psammofilnej. Jest to zaskakujące, zważywszy że Świder posiada charakter górskiej a przynajmniej wyżynnej rzeki. Z kolei, biorąc za kryterium przepływ wody oraz siedliskowość, widoczne jest wyrównanie proporcji grup ekologicznych.

3.5. Struktura zgrupowań ryb

  Analiza jakościowo-ilościowa ichtiofauny wzdłuż dorzecza Świdra wykazała, że ryby wiązały się w zgrupowania (aglomeracje) gatunkowe na stanowiskach, tworząc tym samym strukturę podobieństwa środowisk rzeki. Na rysunku 2 przedstawiono dendryt wszystkich stanowisk, które wyodrębniały się w 3 złożone (z) i 4 pojedyncze (p) aglomeracje. Jednocześnie, podano wartości wskaźnika podobieństwa między wiążącymi się stanowiskami. Każda z trzech złożonych aglomeracji utworzona była przez poniższe stanowiska:

aglomeracja 1z - stanowisko Grzebowilk na rzece Struga i stanowisko Kobiałki na wschodnim ramieniu Świdra na których wystąpił skład dwu- i trzygatunkowy ze zdecydowaną dominacją śliza;
 
aglomeracja 2z - stanowiska Kapice, Latowicz, Huta i Borki na których przeważał śliz a następnie płoć, wśród pozostałych kiełb był dość licznie reprezentowany; stanowiska te pod względem morfologicznej budowy koryta i strefy przybrzeżnej były podobne (patrz opis stanowisk);
 
aglomeracja 3z - stanowiska Chyżyny, Transbór, Gadka, Kulak na których zdecydowaną przewagę nad pozostałymi gatunkami miała płoć; jedynie w Chyżynach i Kulaku kiełb miał widoczny udział; budowa koryta i strefy przybrzeżnej tych rzek na ogół nie była podobna (patrz opis stanowisk). Wysokość wartości wskaźnika podobieństwa r w obrębie tych trzech złożonych aglomeracji wyniosła ponad 50.
 

Następne 4 pojedyncze aglomeracje utworzone były przez stanowiska: Sępochów 4p, Wola Karczewska 5p, rezerwat "Wólczańska Górka" 6p i Chromin na rzece Rydnia 7p. Stanowiska te znacznie się między sobą różniły pod wzgledem składu i udziałów poszczególnych gatunków. Również wartości podobieństwa były zróżnicowane. Jednak na stanowisku Wola Karczewska i szczególnie na stanowisku Sępochów, spora przewaga płoci sprawiła, że wartości podobieństwa tych stanowisk były bliskie aglomeracji złożonej 3z. Wartości wskaźnika r wyniosły tu odpowiednio: 38,6 i 46,6.

Wskaźnikiem podobieństwa powiązano również gatunki ryb, które obok siebie najliczniej występowały i utworzono 5 ich główniejszych grup (Rys 3):
    -   płoć i śliz;
    -   minóg ukraiński, ciernik i kiełb;
    -   cierniczek i różanka;
    -   piekielnica, koza i słonecznica;
    -   jelec, kleń i okoń.

Pozostałe gatunki nie utworzyły wyraźniejszych aglomeracji, a było to związane z ich bardzo niskim udziałem w elektropołowach.

3.6. Rozkłady długości

  Dla kilku gatunków, w tym dla trzech najliczniej występujących: płoci, śliza i kiełbia wykonano pomiary długości całkowitej. Te trzy gatunki ryb mają stosunkowo wolne tempo wzrostu i nie osiągają dużych rozmiarów ciała (Rolik i Rembiszewski 1987). Ryby klasyfikowano do klas długości w przedziale 1 cm. (Rys. 4). Z wykresów rozkładów długości widać, że gatunki te reprezentowane były w połowach przez wszystkie grupy wielkościowe (wiekowe) osobników w miarę wyrównanych proporcjach, wskazujących na dobry stan ich populacji. Zakres długości płoci mieścił się w przedziale od 2,8 cm do 28 cm. Najliczniejszą klasę tworzyły ryby o długościach 7-8 i 6-7 cm. Rozkład był przesunięty w lewo co świadczy o bogatszej reprezentacji młodszych roczników. Zakres długości śliza zawierał się w przedziale 2,5-13,9 cm. Najliczniejsza była klasa 7,0-7,4 cm. Wypełnienie wszystkich klas długości rozkładało się mniej więcej równomiernie. Zakres długości kiełbia rozpoczynał się od klasy poniżej 4,0 cm, a kończył na klasie 13,5-13,9 cm. Najliczniejszą była grupa należąca do klasy 9,0-9,4 cm. Rozkład długości przebiegał z lekkim przesunięciem w prawo (mniejsza liczba w połowach młodszych roczników). Natomiast w rozkładach długości niektórych pozostałych gatunków ryb, na przykład klenia i okonia, widoczne są wyraźne braki klas długości (Rys. 5). Świadczyć to może o wysokiej presji wędkarskiej na ryby o określonych rozmiarach ciała, ale również może być to wynik zakłóceń w populacji. Zestawienie zakresów długości oraz mas ryb i minogów w elektropołowach w Świdrze przedstawiono w tab. 20

3.7. Kondycja ryb

  Na rysunkach 6, 7 i 8 przedstawiono zależności masy od długości ciała trzech dominujących w elektropołowach gatunków. W tabeli 21 zamieszczono parametry tych zależności. Współczynniki kondycji podano w tabeli 22. Wartości K wskazują na to, że ryby w Świdrze charakteryzowały się na ogół wyższą masą ciała w stosunku do długości (l.t.). Szczególnie dotyczy to gatunków preferujących szybki przepływ wody takich jak kleń, jelec, miętus, piekielnica. Również ryby limnofilne takie jak okoń, jaź i miętus jak i stagnofilne do których zaliczono płoć miały dobre współczynniki kondycji. Trudno jednak doszukać się prawidłowości związanych z charakterem środowiska. Wartości K były dość zróżnicowane i nie wykazywały zdecydowanego ukierunkowania w zależności od typu badanego fragmentu rzeki.

Zestawiając wartości współczynników kondycji dla ryb Świdra z innymi rzekami Mazowsza daje się zauważyć że były one dla tej rzeki wyraźnie wyższe (Tab. 22). Jedynie w przypadku karasia srebrzystego i niektórych drobnych gatunków ryb, takich jak śliz czy piskorz wartości K były tu niższe.

4. Możliwości ochrony i wędkarskiego zagospodarowania rzeki

  Rzeka Świder nie była wcześniej szczegółowo badana pod względem ichtiofauny. Są to więc pierwsze, oryginalne dane o występujących w niej gatunkach ryb i krągłoustych. Pewne pojedyncze informacje pojawiały się w różnych przyrodniczych naukowych i popularnonaukowych artykułach, na przykład informacja o złowieniu w Świdrze dla celów hodowli akwarystycznej głowacza białopłetwego (Wilczek 1971). Podawano także informacje o dużych ilościach klenia, które łowiono w latach pięćdziesiątych, czy o wstępowaniu na tarło do Świdra certy (Bontemps 1968, Wilczek 1971). Przypuszczalnie od tamtych lat ichtiofauna uległa znacznej przebudowie gatunkowej, skoro w obecnych badaniach głowacza białopłetwego i certy nie złowiono, a kleń nie był zbyt liczny.

Obecna struktura gatunkowa zdaje się jednak potwierdzać dawne przekonania, że Świder niegdyś był rzeką czystą o charakterze górskim. Świadczą o tym choćby występujące także dziś w rzece rzadkie gatunki, jak piekielnica i minóg ukraiński. Spośród 22 gatunków w Świdrze, 7 jest objętych ochroną gatunkową ścisłą lub częściową (minóg ukraiński, piekielnica, różanka, koza, piskorz, śliz i słonecznica) a 4 z nich (piskorz, piekielnica, różanka i minóg ukraiński) znajduje się w Czerwonej Księdze gatunków w różnym stopniu zagrożonych (Tab. 23). Ryby takie jak piekielnica, różanka i koza są niewątpliwie w zaniku. Nieco lepiej wygląda sytuacja śliza i kiełbia. Z kolei minóg ukraiński tworzył skupiska w typowych dla siebie siedliskach piaszczysto-żwirowych z niewielkimi nanosami mułów. Należy dodać, że rybacko-wędkarską ochroną objęta jest natomiast większość gatunków użytkowych spośród ryb tworzących zespół ichtiofauny Świdra, a ograniczenia dotyczą dopuszczalnych rozmiarów wyławianych ryb oraz pory ich łowienia (Tab. 24). Warto tu wspomnieć, że na stanowisku Huta widziano dwa osobniki ryb łososiowatych prawdopodobnie z gatunku Salmo trutta oraz dwa osobniki głowacza, których to ryb nie udało się odłowić.

Niepokojąco przedstawia się fakt, że udział niektórych grup ekologicznych typowych dla tej rzeki jest bardzo niski. O ile niski udział szczupaka może być raczej potwierdzeniem górskiego charakteru tej rzeki, to niska liczebność innych drapieżników takich jak miętus lub kleń, które powinny przejąć jego rolę, jest niepokojący. Można zastanowić się nad przyszłym restytuowaniem populacji pstrąga potokowego w Świdrze ponieważ według historycznych przekazów ten gatunek występował w tej rzece (Wałecki 1864).

Zastanawia również niski udział okonia, który według relacji niektórych wędkarzy był w Świdrze niegdyś bardzo liczny. Być może regulacja tej rzeki na odcinku Latowicz-Kołbiel sprawiła, że zmienił się jej charakter i pogorszeniu uległy parametry jakości wody. Z drugiej strony, ze względu na swój urozmaicony przyrodniczo charakter i bliskość Warszawy rzeka Świder poddawana jest szczególnie wysokiej presji wędkarskiej, która skierowana jest na atrakcyjne gatunki ryb: szczupaka, okonia, miętusa, klenia czy też jazia. Ponadto, podczas badań bardzo często widziano fragmenty tkanin sieciowych pochodzące prawdopodobnie ze zmontowanych domowym sposobem i ustawianych w rzece narzędzi kłusowniczych. Niski udział grupy gatunków drapieżnych i półdrapieżnych, prawdopodobnie mocno eksploatowanych, znalazł swój wyraz w masowym rozwoju populacji płoci, śliza i ciernika.

W ostatnich latach PZW przeprowadzał zarybienia Świdra głównie narybkiem -

  szczupaka:             jazia:
 
1998 r. - 50 tys. szt.   -
1999 r. - 30 tys. szt.   1999 r.   - 20 tys. szt.
2000 r. - 40 tys. szt.   2000 r.   - 78 tys. szt.
2001 r. - 40 tys. szt.   2001 r.   - 50 tys. szt.
2002 r. - 40 tys. szt.   2002 r.   - 40 tys. szt.

Szczupakiem, który jest gatunkiem bardzo atrakcyjnym wędkarsko powinno się zarybiać lenityczne odcinki rzeki z płaskimi brzegami i względnie bogatą roślinnością zanurzoną. Jednak tam gdzie nurt rzeki jest szybszy, dno piaszczyste a toń głębsza, bardziej wskazane byłoby wspieranie innego drapieżnika - miętusa. Można również, ze względu na fragmentami górski charakter Świdra, pod ścisłą kontrolą specjalistów ichtiologów Okręgu Warszawskiego PZW dokonywać zarybień pstrągiem potokowym. Także wielkość i struktura połowów wędkarskich powinna być poddawana kontroli i lokalnym ograniczeniom (wymiar i okresy ochronne, limity połowowe). Odnosi się to zwłaszcza do gatunków ryb drapieżnych (szczupak, miętus). Sprawą najważniejszą jest jednak poprawa czystości wód Świdra poprzez uregulowanie gospodarki wodno-ściekowej, a także ochrona miejsc tarliskowych i ochrona przed nielegalnym połowem ryb.

5. Wnioski i zalecenia ochronne

1. W rzece Świder nadal utrzymuje się różnorodna ichtiofauna, z wieloma rzadkimi i chronionymi gatunkami.

2. Zaobserwowano obecność 22 gatunków ryb i krągłoustych należących do wszystkich występujących w wodach śródlądowych Polski rozrodczych grup ekologicznych, łącznie z grupą ostrakofilną, do której w Polsce należy tylko jeden gatunek - różanka.

3. Spośród znalezionych w rzece gatunków 7 jest objętych ochroną gatunkową ścisłą lub częściową a 4 znajdują się w Polskiej Czerwonej Księdze gatunków zagrożonych.

4. Dominantem przewodnim zarówno pod względem liczebności jak i masy okazała się eurytopowa płoć: 35,1% liczebności i 50,7% masy oraz psammofilne; śliz i kiełb. Grupa ryb reofilnych była reprezentowana przez niewiele gatunków, mimo miejscami "górskiego" charakteru rzeki. Stanowiły one 53% liczebności i 33% masy.

5. Niski był udział gatunków drapieżnych (ok. 3% liczebności i 19% masy); dotyczyło to zarówno typowego "rybożercy" - szczupaka, jak i drapieżników względnych - miętusa, okonia i klenia.

6. Zagęszczenie i biomasa ryb były w Świdrze stosunkowo wysokie i porównywalne z innymi podobnymi wielkością rzekami Niziny Mazowieckiej.

7. Kondycja ryb poszczególnych gatunków pojawiających się w elektropołowach była dobra.

8. W dorzeczu Świdra należy prowadzić odpowiednią, dostosowaną do warunków środowiskowych oraz charakteru rzeki politykę zarybieniową, która poprzez odpowiednią strukturę i skalę zarybień będzie przede wszystkim wspierała gatunki zagrożone, ale także atrakcyjne wędkarsko.

9. Wielkość i struktura połowów wędkarskich powinna być ściśle kontrolowana zwłaszcza w odniesieniu do gatunków ryb drapieżnych.

10. Należy stale mieć na uwadze poprawę czystości wód Świdra poprzez uregulowanie gospodarki wodno-sciekowej, a także ochronę miejsc tarliskowych i zwalczanie kłusownictwa.

6. Literatura

Balon E. K. 1975.

Reproductive guilds of fishes: A proposal and definition. J. Fish. Res. Board Can., 32(6): 821-864

   

Bontemps St. 1968.

Zagadnienie występowania lokalnych form certy w systemie Wisły. Zesz. Nauk. SGGW, zootechnika, z. 7, rybactwo 3: 57-70.

 

Buras P., Gasiński Z., 2000.

Zespoły ryb i ich zasoby w dorzeczu rzeki Długa. Dla Okręgu Warszawskiego PZW.;

 

Buras P., Woźniewski M., Szlakowski J., Wiśniewolski W. 2001.

Ryby systemu Nidy - stan aktualny, zagrożenia i możliwości ochrony. Rocz. Nauk. PZW, 14: supl., 213-233.

 

Buras P. 2002.

The removal method for estimation of population size fish and assemblages in lowland streams. (w redakcji Arch. Ryb. Pol.).

 

Głowaciński Z. 1996.

Różnorodność gatunkowa - jej interpretacja i obliczanie. (Wyd. w "Różnorodność biologiczna, pojęcia, oceny, zagadnienia ochrony i kształtowania" (red.) R. Andrzejewski i R.J. Wiśniewski). Instytut Ekologii PAN "Człowiek i Środowisko", Dziekanów Leśny, Zesz. Nauk. 15: 57-70.

 

Głowaciński Z. (red.) 2001.

Polska czerwona księga zwierząt. Kręgowce - PWRiL, Warszawa.

 

Jakubowski H., Penczak T. 1970.

Materiały do znajomości wzrostu rodzaju Leuciscus w rzekach Wyżyny Łódzkiej i terenów przyległych. Zeszyty nauk. Uniwer. Łódz., ser. 2, Łódź, 40, : 83-92

 

Penczak T. 1963.

Ichtiofauna rzek Wyżyny Łódzkiej i terenów przyległych. Część Ia. Hydrografia i rybostan Bzury i dopływów. Acta Hydrobiol. 10, 4: 471-497

 

Rembiszewski J.M. 1964.

Ryby rzeki Jeziorki i Czarnej Strugi koło Warszawy. Fragmenta Faunistica, 11, 7: 83-102;

 

Rolik H., Rembiszewski J.M. 1987.

Ryby i krągłouste. PTH. Warszawa ss. 316.

 

Romaniszyn Wł. 1970.

Próba interpretacji tendencji skupiskowych zwierząt w oparciu o definicję podobieństwa i odległości. Wiad. Ekol. KE PAN, 14, zesz. 4: 306-327.

 

Wałecki A. 1864.

Systematyczny przegląd ryb krajowych. Materiały do poznania fauny ichtiologicznej Polski II. Warszawa, ss. 115.

 

Wilczek L. 1971.

Uroda ryb. PWN Warszawa ss. 94.

 

Wiśniewolski W., Szlakowski J., Białokoz W., Chybowski Ł., Borzęcka I. 1999.

Ichtiocenozy Łomżyńskiego Parku Krajobrazowego Doliny Narwi: stan i zagrożenia. Opracowanie wykonane dla Zarządu Parku Krajobrazowego Doliny Narwi, ss. 27.

 

Wiśniewolski W., Borzęcka I., 2001.

Operat rybacki na szczególne korzystanie do celów rybackich z wód rzeki Wkra (obwód rybacki nr 6). Dla Okręgu PZW Ciechanów.;

 

Witkowski A. 1996.

Introduced fish species in Poland: pros and cons. Arch. Ryb. Pol., 4: 1, 101-112.

 

Witkowski A., J. Błachuta, J. Kotusz, T. Heese 1999.

Czerwona lista słodkowodnej ichtiofauny Polski - Chrońmy Przyrodę Ojczystą, (55) 4: 5-19.

 

Zawadzki J., Pałys F., Bolesta S. 1981.

Operat wodnoprawny na korzystanie z wód otwartych do celów rybackich na rzece Długiej - obwód rybacki Nr 1. ZR SITWiM Warszawa ss. 20.